Từ hồi các cụ nhà tôi ra khỏi nhà phải xưng cháu với mọi người lạ đã thấy con đường giao thông và cặp hè – vỉa hè, lề đường. Cái hè như cái nẹp của con đường, như nhà ở phải có hiên, có dậu. Thánh thật, từ vựng tiếng Việt ta cứ cái gì thân thiết, gần gũi với đời sống con người đều thêm chữ con chữ cái ở phía trước, thí dụ như con đường, cái hè, con dao, cái chổi, cái thớt con tàu...

Từ ngày dỡ bỏ bao cấp người người ra hè. Đau đớn thay hội viên “hội những người trời nắng mặc áo mưa” đã gọi láy đi là cái hì. Hì ở khía nào đó là cái cười, có lẽ họ cũng có lý vì họ cười người bản địa bị lây nhiễm nhau ở chỗ: nhà nhà đục tường hậu, phá tường ngang, xoay lưng về phía ruộng, vì hám mặt tiền. Cái hè thành mỏ bạc trữ lượng khó dự liệu khai thác sở thích vừa đói vừa khát của khách thập phương muốn đổi đời nên la liệt quán ăn, quán uống khai trương không có công báo. Những nhà khoa học về xã hội, về môi giới, về môi trường, về vi trùng, về vi sinh, về sinh nở vỡ kế hoạch, về... cạn cả giấy nháp và mực đỏ để ký. Nhưng “vẫn rứa” hầu hết thành thị khúc hè này thành đại siêu thị mua bán “muôn mặt đời thường”, khúc hè kia thành bệnh xá của xe, xe hai chân đến ghếch một vế lên hè nghỉ ngơi và tuôn đủ thứ trên đời để người mo thớt hàng ngày công khai biến nó thành chỗ “sướng hơn quận công”. Nơi ấy người khiếm thị, khiếm thính thành người hạnh phúc nhất, văn minh nhất, văn hóa nhất vì không trông thấy gì, không ngửi thấy gì. Cái hè thành cái hì vì: có chỗ nó như con đê cao vống so với nền nhà ven đường; có chỗ nó lặn xuống, có chỗ nó phẳng lì với mặt đường và cửa nhà dân. Nhiều chỗ cái hè có cái bụng rỗng tuyếch. Đáng nhẽ như “sách”, như “kính thưa” thì bụng nó phải chứa ruột anh điên nặng, chị cáp vô tiếng tàng hình... thì lại bị “đá đểu” xuống lòng đường dăm bữa nửa tháng ông nọ bà kia đến đào bới xới lộn lên, để hè thành dòng sông xe đủ loại, hỗn tạp cùng đi. Ôi cái mặt con đường sau nhiều lần “bị thẩm mỹ” vá chằng vá đụp, lồi lõm, chỗ nhờ chỗ nhợt như cái mặt người bị tạt a-xít, xe đi nhấp nhổm, dập dềnh thế làm gì nhiều người chẳng say!

Cái hè, vốn là nơi tản bộ của cư dân phố xá, xóm giềng thăm hỏi giao đãi lẫn nhau, nơi con trẻ chơi ô ăn quan, dưới tán xanh chúng thách đố cây dỉ cây di, hoa dỉ hoa di nay là ví dụ sắc bén của cái chợ trách phận không thay thế được cái hè. Gần đây, Thành phố vì hòa bình đã “giải phóng” vỉa hè được một số tuyến phố, đường xe cộ được đi như rộng ra. Nhưng hình như tổng công ty vỉa hè sắp đại hội để kiến nghị: các tuyến đã được “giải phóng” sau giờ cao điểm có nên cho phép bán hàng để giúp dân có thu nhập nhằm nuôi các công dân lớp kế cận và phục vụ người bình dân, cũng là cách nhắn nhở mọi người: cung độ của đất nước chưa qua khó khăn đâu và học ngay nhiều nước văn minh cho buôn bán ở nơi công cộng nào có thể được nhưng dứt khoát phải tuân thủ các quy định về văn minh lịch sự, sạch sẽ, không ô nhiễm môi trường, nghiêm chỉnh đều đặn đóng lệ phí, tự mình phải “chia lộc” cho những nhà gần nơi “dịch vụ đầu vào”, làm hộ Nhà nước khoản “dịch vụ đầu ra”. Quán xá nào, người quản lý nào (nên tư nhân hóa) vi phạm quy tắc đều phải chịu đồng ca bài “không cho chúng nó thoát”, phải sử dụng con dao, cái chổi, không để ai cũng chìa cái mặt thớt ra!

Cái hè thành cái hì thật đáng nhíu mầy!

Lê Đức Tuân

Bài viết đăng trên tạp chí Công nghiệp Ô tô số tháng 1/2009