Truyền thống đi đôi với trách nhiệm
Cũng như hậu duệ của những người nổi tiếng khi nối nghiệp cha ông, sự hiện diện của Lotus Racing Team trong mùa giải F1 năm nay đã thu hút sự quan tâm của đông đảo các fan hâm mộ. Truyền thống hay tên tuổi gia đình luôn là nguồn động viên nhưng cũng đòi hỏi ở người đi sau một trách nhiệm lớn vì công chúng sẽ so sánh những bước đi, bước phát triển của họ với quá khứ vang bóng một thời.
Mọi việc sẽ diễn ra như người hâm mộ mong đợi? Lotus sẽ đem lại cho chúng ta điều bất ngờ, một chiếc xe có cấu trúc lạ đủ để giành chức vô địch thế giới? Sớm hay muộn thì đội đua Lotus Racing mới của ông bầu Tony Fernandes – chủ hãng hàng không Air Asia – cũng sẽ phải đối mặt với những kỳ vọng từ phía khán giả, bởi lịch sử vẻ vang của tên tuổi Lotus, vừa là niềm tự hào nhưng cũng vừa là gánh nặng cho những người kế vị.
Thành lập đội đua từ... 25 bảng Anh
Huyền thoại hay chuyện có thật? Đến giờ, không ai dám khẳng định nhưng người hâm mộ F1 vẫn truyền tụng vì đó là một câu chuyện đẹp. Cách đây hơn một nửa thế kỷ, bà Hazel Williams đã không tiêu 25 bảng vào quần áo hay đồ trang sức mà đưa cho ông Colin Chapman, bạn trai – sau là chồng – của mình để đầu tư vào môn thể thao đua xe. Với số tiền nói trên, ông Chapman thành lập công ty Lotus Engineering vào năm 1952, đặt những viên gạch đầu tiên trên con đường chinh phục các đường đua thế giới. Sở dĩ ông Chapman chọn tên gọi này là bởi “lotus” (hoa sen) chính là tên gọi thân mật của bà Hazel Williams. Kể từ đó, những chiếc xe đua Lotus đã cùng với các tay đua tài danh dành được 6 chức vô địch thế giới cá nhân, 7 chức vô địch thế giới đồng đội, 79 chiến thắng Grand Prix, 107 pole position, 157 lần đoạt vị trí trên podium và ghi được trên 1.500 điểm trước khi giải thể vào năm 1994. Đó là những gì ban lãnh đạo đội đua mới và các nhà đầu tư đến từ Malaysia được thừa hưởng nhưng cũng phải tiếp tục gánh vác và đó cũng chính là lý do vì sao ngay cả tay đua Heikki Kovalainen cũng không hiểu rõ lắm về đội đua của mình.
“Tôi lên mạng internet tìm hiểu về Lotus vì tôi không biết rõ về quá khứ của đội đua này. Năm ngoái, tôi có xem trận đua Monaco năm 1984, khi Ayrton Senna lái chiếc Lotus trong mưa. Thú thật, cho đến nay, tôi vẫn không biết nhiều về Lotus” – tay đua Phần Lan chia sẻ nhưng không vì thế mà không cảm thấy trách nhiệm đang đè nặng lên vai – “Tuy nhiên, trên mạng internet có rất nhiều forum và blog của các fan hâm mộ Lotus. Điều đó làm tôi hơi lo lắng bởi chúng tôi sẽ không thể đáp ứng ngay sự mong mỏi của các fan hâm mộ trong giai đoạn đầu vừa tham gia F1”.
Cho dù là đội đua mới (và trên thực tế không có mối quan hệ nào với đội đua cũ ngoài việc mang cùng tên) nhưng Lotus sẽ trở thành tâm điểm của F1 nay từ trận đua đầu tiên và bất cứ một sai phạm nào cũng dễ khiến cho khán giả và giới truyền thông lập tức phê phán mà không hề có sự thông cảm. Bởi Lotus là một tên tuổi lớn trong Formula One.
Colin Chapman – Người kỹ sư có bàn tay vàng
Colin Chapman là một kỹ sư tài ba. Sau khi tốt nghiệp khoa hàng không của trường đại học danh tiếng University College ở London, ông tới làm việc trong tổng công ty nhôm Anh quốc và những kiến thức thu thập ở hai lĩnh vực này đều được ông ứng dụng trong môn đua xe thể thao về sau. Giống như nhiều nhân vật tiền bối khác trong F1, ông Chapman cũng từng ngồi sau vô-lăng xe đua, dù chỉ là một lần, trong giải đua Grand Prix Pháp năm 1956. Mặc dù giành được ô số 5 trong bảng thứ tự xuất phát nhưng do chiếc Vanwall của ông hỏng phanh trong cuộc tập dượt tự do sau đó nên cuối cùng ông đã không tham gia trận đua chính. Đó có thể là điều đáng buồn với Colin Chapman nhưng lại là sự may mắn đối với F1 bởi kể từ đó, Chapman bỏ ước vọng trở thành tay đua để chuyên tâm vào việc thiết kế xe.
Năm 1958, ông cho xuất xưởng chiếc xe đua đầu tiên để tham dự giải đua Monaco GP và năm 1960, với tay đua lừng danh Stirling Moss, chiếc Lotus xanh-vàng của Chapman đã giành chiến thắng chặng đầu tiên. Đó cũng chính là thời điểm xuất hiện của một tài năng trẻ người Scotland: Jim Clark. Năm 1963, Clark đoạt chức vô địch thế giới với Lotus. Năm 1965, một lần nữa, Clark lại tiến tới đỉnh cao danh vọng trong Formula One với chiếc xe của Colin Chapman và chắc sẽ còn dành được nhiều chức vô địch hơn nữa nếu không từ trần vì tai nạn. Sau Jim Clark, hàng loạt tay đua tên tuổi thời bấy giờ như Granham Hill, Jochen Rindt, Emerson Fittipaldi, Ronnie Peterson hay Mario Andretti đều lũ lượt kéo nhau tới tham gia Lotus. Họ làm như vậy bởi hai lý do: tình cảm chân thật của ông Colin Chapman dành cho các tay đua và những phát minh kỳ diệu của nhà kỹ sư hàng không tài ba này. Một trong số những phát minh để đời đó là chiếc xe “thân kép” với vỏ ngoài gắn lên thân bên trong thông qua một hệ thống... lò xo. Mặc dù ban tổ chức lập tức ra lệnh cấm chiếc xe này ngay từ khi nó chưa kịp tham gia trận đua nhưng qua đó có thể thấy óc tưởng tượng thật phong phú và trí sáng tạo tài tình của Chapman. Ông cũng chính là người đầu tiên thiết kế thân xe liền khối monocoque từ những ống thép đặc và là người đầu tiên sử dụng cánh gió sau trên xe đua.
Trên chiếc Lotus 72, Chapman đã đưa ra một thiết kế hoàn toàn mới, đó là thân xe thuôn như hình chiếc nêm. Hồi tưởng lại chiếc xe đua của mình, tay đua nổi tiếng người Brazil, Emerson Fittipaldi cho biết: “Đó là một chiếc xe tuyệt vời. Nó thích nghi với mọi đường đua. Nếu động cơ và các chi tiết cơ khí khác không trục trặc, nó sẽ đánh bại mọi đối thủ”. Qua đó, có thể thấy vấn đề rắc rối mà Lotus gặp phải trong thời kỳ đó là độ bền của các chi tiết cơ khí. Jim Clark phải bỏ cuộc 6 lần khi đang dẫn đầu đoàn đua vì hỏng xe còn Fittipaldi giành chức vô địch thế giới tại Monaco vào năm 1972 trong hoàn cảnh phải tận dụng chiếc xe dự phòng vì xe tải trở phụ tùng thay thế cho xe đua chính cũng bị hỏng đâu đó dọc đường từ Anh qua Pháp(!).
Vốn là một kỹ sư hàng không, Chapman luôn đưa khâu thiết kế khí động lực học xe đua lên hàng đầu. Khoảng thời kỳ cuối những năm 70’, ông phát minh ra những tấm chắn gắn dưới gầm xe để nâng cao hiệu ứng hút thân xe xuống đường của luồng không khí, tạo ra độ bám siêu việt trong các khúc cua nhanh. Để đánh lạc hướng các đối thủ, Chapman luôn che kín chiếc xe đua của mình khi đỗ trong ga-ra và tung tin rằng đang thử nghiệm cơ cấu vi sai mới. Ông Patrick Head, một kỹ sư kỳ cựu trong F1, giám đốc kỹ thuật và là cổ đông chính của đội Williams hồi tưởng về chiếc Lotus tham gia mùa giải năm 1979 như sau: “Alan Jones (tay đua Williams, cựu vô địch thế giới – BBT) luôn phàn nàn với tôi rằng anh ấy cảm thấy mình như bị chiếc Lotus phía trước chọc tức. Ở các khúc cua chậm, Alan bám sát và thậm trí còn rút ngắn khoảng cách nhưng đến những khúc cua nhanh, điều kỳ lạ luôn xảy ra khi chiếc Lotus tăng tốc mãnh liệt nhưng vẫn duy trì độ bám đường ổn định, như thể họ dùng loại lốp mềm hơn 5 lần so với lốp của chúng tôi”.
Colin Chapman không những là một kỹ sư giỏi mà còn là một nhà kinh doanh có đầu óc sắc bén. Với việc ký hợp đồng quảng cáo cho nhãn hiệu thuốc lá Gold Leaf, ông chính là người đầu tiên đưa các hãng lớn trên thế giới tới quảng cáo và tài trợ cho các đội đua F1. Sau đó ít lâu, Lotus đã bỏ màu xanh truyền thống của xe đua Anh quốc để sơn màu vàng-đen của… bao thuốc lá JPS lên xe đua.
Trong suốt những năm tham gia F1,Colin Chapman luôn giữ được sự hăng hái nhiệt tình và tính khôn ngoan, tinh quái của một đứa trẻ thông minh và tinh nghịch. Để thăm dò thiết kế của các đối thủ, ông đã dận một đôi ủng dài tới đầu gối bất kể trời mưa hay nắng rồi ra đứng chụp ảnh cạnh những chiếc xe đua của đội bạn. Ai nấy đều lấy làm ngạc nhiên cho đến khi phát hiện ra rằng Chapman đã khéo léo chia vạch trên đôi ủng của mình để bí mật đo chiều cao của các chi tiết khí động lực học trên xe đối thủ. Mỗi khi giành chiến thắng, ông Chapman thường ra đứng cạnh người phất cờ hiệu đen trắng ở vạch đích và… tung mũ lên trời để chào mừng Lotus cán đích trước tiên. “Tham dự F1 đã là thú vị nhưng chiến thắng mới thực sự đem lại cảm giác thỏa mãn. Nếu không giành chiến thắng, tôi sẽ không tham dự. Đã từng có một mùa giải mà chúng tôi không lần nào giành được chiến thắng chặng. Nếu điều đó xảy ra một lần nữa, tôi sẽ thu xếp để chia tay với F1. Theo tôi, kết quả mà bạn thu được bao giờ cũng tỷ lệ thuận với công sức mà bạn đã bỏ ra. Nếu bạn chưa giành chiến thắng thì điều đó cũng có nghĩa là bạn chưa toàn tâm toàn ý cho công việc của mình” – ông Chapman tâm sự.
Trước lễ Giáng sinh năm 1982, ông Colin Chapman bất ngờ bị nhồi máu cơ tim và từ trần khi mới 54 tuổi. Từ mùa giải 1983, đội Lotus mất người dẫn đầu và cũng đúng lúc đó họ thay động cơ Cosworth V8 bằng động cơ turbo của Renault. Khi hoàn thành chiếc xe, hai bên đã mở sâm-panh và không biết rằng thiếu Colin Chapman, Lotus sẽ không còn gì để ăn mừng bởi thời kỳ hoàng kim của đội đua đã vĩnh viễn khép lại.
Sa sút trong thời kỳ “hậu Chapman”
Khi ông Colin Chapman còn sống, đội đua Lotus luôn theo một hướng đi cố định: lắp ráp những chiếc xe đua hoàn hảo dành cho những tay đua tuyệt vời. Sau khi Chapman ra đi, Lotus vẫn là nơi trưởng thành của những tay đua giỏi như Nigel Mansell, Ayrton Senna, Mika Hakkinen, Elio de Angelis hay Johnny Herbert nhưng họ không theo kịp thời đại để đưa ra những chiếc xe đua đủ sức cạnh tranh. Từ năm 1983 cho đến khi giải thể, Lotus chỉ giành được 7 chiến thắng chặng, trong đó có tới 6 chiến thắng là nhờ công của Senna. Peter Warr lên giữ quyền điều hành đội đua thay ông Colin Chapman và mặc dù là người có tài điều hành nhưng lại có quá nhiều tham vọng nên càng ngày, đội đua càng rơi vào tình trạng bế tắc. Senna tuy có công lớn với Lotus trong việc duy trì phong độ thêm một thời gian ngắn nhưng cũng là nhân tố cản trở khiến Lotus không chiêu mộ được những nhân tài khác. Năm 1988, khi tay đua Brazil rời khỏi đội đua này để tới đua cho McLaren thì Lotus đã không kịp chuẩn bị người kế vị có đủ trình độ và bản lĩnh để bù đắp những thiếu sót của xe đua. Năm 1989, Lotus sa sút tới mức hai chiếc xe của họ không thể tham gia trận đua Grand Prix Bỉ do thiếu phụ tùng. Ít lâu sau, ông Peter Warr và thiết kế trưởng Gerard Ducarouge đều từ bỏ đội đua. Lotus lâm vào tình trạng khó khăn về tài chính đến nỗi không đủ tiền để thuê phòng riêng trong khách sạn cho tay đua Mika Salo trong trận đua Nhật Bản GP và tay đua Phần Lan đã phải tới ngủ nhờ trong phòng của tay đua người Đức, Karl Wendlinger. Hai nhân viên cũ của Lotus là Peter Collins và Peter Wright tiếp tục chèo chống thêm 3 năm nữa cho đến khi buộc phải tuyên bố phá sản vào ngày 11/9/1994. Năm 1995, ông David Hunt, em trai của cựu vô địch thế giới James Hunt, đã thử giải cứu Lotus bằng cách sáp nhập đội đua này vào đội đua Pacific nhưng đến cuối năm đó, Lotus Racing đã chính thức tan rã, để lại cho hậu thế một vạch xanh lá cây mờ nhạt trên logo của Pacific.
Tiếp nối truyền thống
Khác với những đội đua mới tham gia F1, Lotus F1 Racing của các nhà đầu tư Malaysia có lợi thế ngay từ trận đua đầu là có đông đảo các fan hâm mộ Lotus trên toàn thế giới. Điều đó dẫn đến việc họ được giới truyền thông quan tâm hơn, kéo theo việc tìm nhà tài trợ dễ dàng hơn. Tuy nhiên, mục đích tối thiểu mà đội Lotus mới đề ra là phải vượt các đội đua mới như Virgin hay Hispania vì chẳng gì thì họ cũng đang sở hữu tên tuổi của đội đua có thành tích xếp thứ tư trong bảng xếp hạng chung của F1, chỉ sau Ferrari, McLaren và Williams. Sau trận đua đầu tiên ở Bahrain, Lotus đã khẳng định được vị thế của mình khi cả hai tay đua Jarno Trulli và Heikki Kovalainen đều cán đích. Giám đốc kỹ thuật của Lotus hiện nay là Mike Gascoyne, một trong những kỹ sư tài ba mà giới F1 tôn vinh lên hàng nghệ sĩ. Nếu được tự do sáng tác, chắc chắn Mike Gascoyne cũng sẽ đưa ra nhiều giải pháp bất ngờ trong thiết kế xe đua như Colin Chapman khi xưa. Trụ sở của đội đua mới vẫn đóng tại nhà máy Norfolk mà ông Colin Chapman xây dựng năm 1966 và xe đua Lotus năm nay cũng sử dụng động cơ Cosworth như thuở hoàng kim. Cho dù điều gì xảy ra thì mùa giải năm nay cũng không thể tồi tệ hơn so với mùa giải cuối cùng khi Lotus tham gia F1 bởi năm 1994, lần đầu tiên trong lịch sử của mình, đội đua Lotus không giành điểm nào…
Bài viết trên tạp chí Công nghiệp Ô tô số tháng 4/2010